Students must start practicing the questions from CBSE Sample Papers for Class 10 Sanskrit with Solutions Set 6 are designed as per the revised syllabus.
CBSE Sample Papers for Class 10 Sanskrit Set 6 with Solutions
कालावधि : होरात्रयम्
पूर्णाङ्का : 80
सामान्य निर्देश
- अस्मिन् प्रश्नपत्रे चत्वारः खण्डाः सन्ति
- खण्ड: ‘क’ अपठित-अवबोधनम् – 10 अङ्काः
- खण्ड: ‘ख’ रचनात्मकं कार्यम् – 15 अङ्काः
- खण्ड: ‘ग’ अनुप्रयुक्त-व्याकरणम् – 25 अङ्काः
- खण्ड: ‘घ’ पठित-अवबोधनम् – 30 अङ्काः
- प्रत्येकं खण्डम् अधिकृत्य उत्तराणि एकस्मिन् स्थाने क्रमेण लेखनीयानि।
- उत्तरलेखनात् पूर्वं प्रश्नस्य क्रमाङ्कः अवश्यं लेखनीयः।
- सर्वेषां प्रश्नानां उत्तराणि संस्कृतेन लेखनीयानि।
- प्रश्नानां निर्देशाः ध्यानेन अवश्यं पठनीयाः।
खंड: ‘क’ (अपठितावबोधनम्)
(10 अङ्काः)
खंड ‘क’ में अपठितावबोधनम् अपठित गद्यांश से संबंधित एकपदेन, पूर्णवाक्येन, उपयुक्त शीर्षक व बहुविकल्पीय प्रश्न दिए गए हैं, जिनके निर्धारित अंक उनके सम्मुख अंकित हैं।
प्रश्न 1.
अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा प्रदत्तप्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत। (10)
(निम्नलिखित गद्यांश को पढ़कर दिए गए प्रश्नों के उत्तर संस्कृत में लिखिए।)
अस्माकम् उपरि वर्तते विशाल आकाशः। आकाशस्य अन्तः न अस्ति। अतः आकाशम् अनन्तम् अपि वदन्ति। तत्र असङ्ख्यानि नक्षत्राणि सन्ति। आकाशे सूर्य, चन्द्र, भौमः, बुध, गुरु, शुक्र, शनिः च सप्त ग्रहाः सन्ति। निशायां चन्द्रस्य उदयः भवति। तस्य प्रकाश: शीतलः अस्ति। सः सूर्यात् प्रकाशं विन्दति। पूर्णिमायां चन्द्रस्य बिम्बं वर्तुलं भवति। क्रमेण तत् क्षयति। अमावस्याम् आकाशे तस्य अंशः अपि न भवति। शुक्लपक्षे चन्द्रः क्रमेण वृद्धिं गच्छति कृष्णपक्षे क्रमेण क्षयति च। जना: चन्द्रस्य प्रकाशं ज्योत्स्नां चन्द्रिकां इति च वदन्ति। चन्द्रस्य विधुः सुधाकरः, औषधीशः, निशापतिः च इति अनेकानि अभिधानानि सन्ति। रात्रौ आकाशे तारा: दिव्यन्ति। ते अस्मत् अति दूरे सन्ति।
I. एकपदेन उत्तरत। (केवलं प्रश्नद्वयम्) (1 × 2 = 2 अङ्काः)
(एक पद में उत्तर दीजिए।) (केवल दो प्रश्न)
(i) आकाशस्य किं नास्ति?
उत्तर:
अन्त:
(ii) चन्द्रस्य उदयः कदा भवति?
उत्तर:
निशायां
(iii) आकाशं किं वदन्ति?
उत्तर:
अनन्तम्
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत। (केवलं प्रश्नद्वयम्) (2 × 2 = 4 अङ्काः)
(पूर्ण वाक्य में उत्तर दीजिए।) (केवल दो प्रश्न)
(i) अस्माकम् उपरि कः वर्तते?
उत्तर:
अस्माकम् उपरि विशाल आकाशः वर्तते।
(ii) चन्द्रस्य प्रकाशं किं वदन्ति?
उत्तर:
चन्द्रस्य प्रकाश ज्योत्सनां चन्द्रिकां च वदन्ति।
(iii) आकाशे असङ्ख्यानि किं सन्ति?
उत्तर:
आकाशे असङ्ख्यानि नक्षत्राणि सन्ति।
III. अस्य अनुच्छेदस्य कृते उपयुक्तं शीर्षकं संस्कृतेन लिखत। (1 अङ्कः)
(इस अनुच्छेद के लिए उपयुक्त शीर्षक संस्कृत में लिखिए।)
उत्तर:
‘सौरमण्डलम्’।
IV. निर्देशानुसारम् उत्तरत। (निर्देशानुसार उत्तर दीजिए।) (1 × 3 = 3 अङ्काः)
(i) ‘ग्रहाः’ इति पदस्य विशेषणं गद्यांशात् चित्वा लिखत।
(क) शनि
(ख) सप्त
(ग) सूर्य
(घ) आकाशे
उत्तर:
(ख) सप्त
(ii) ‘दिवसे’ इति पदस्य विलोमपदं किम्?
(क) दिनम्
(ख) अमावस्यायाम्
(ग) चन्द्रिकां
(घ) निशायां
उत्तर:
(घ) निशायां
(iii) “ते अस्मत् अति दूरे सन्ति।” अत्र सन्ति’ क्रियापदस्य कर्तृपदं किम्?
(क) कोऽपि
(ख) ते
(ग) अति दूरं
(घ) अस्मत्
उत्तर:
(ख) ते
खंड: ‘ख’ (रचनात्मकं-कार्यम्)
(15 अङ्काः)
खंड ‘ख’ रचनात्मकं-कार्य में पत्र, चित्र लेखन, अनुच्छेद वर्णन और हिंदी वाक्यों का संस्कृत में अनुवाद आदि से संबंधित प्रश्न दिए गए हैं, जिनके निर्धारित अंक उनके सम्मुख अंकित हैं।
प्रश्न 2.
(अ) भवान् रोहितः। स्वमित्रम् अङ्कुरः पशुपक्षिभिः सह क्रूरव्यवहारात् निषेधयितुं लिखितं पत्रं मञ्जूषायां प्रदत्तपदैः सहायतया लिखत। (5 अङ्काः)
(आप रोहित हैं, अपने मित्र अंकुर को पशु-पक्षियों के साथ हो रहे क्रूर व्यवहार को रोकने के लिए मंजूषा में दिए गए शब्दों की सहायता से पत्र लिखिए।)
मञ्जूषा – पशुपक्षिभ्यः प्रथमस्थानम्, मयूराष्ट्रतः सम्भाषणं, विज्ञाय, शोभां अङ्कुरः, जन्तुशालायामपि यथायोग्यं, रोहितः।
अथवा
(आ) भवान् राजकीय आदर्श उच्च माध्यमिक विद्यालय कञ्चनपुरस्य दशम्याः कक्षायाः छात्रः सोमनाथः अस्ति। स्वविद्यालयस्य प्रधानाचार्यः आवश्यक कार्यवशात् पञ्चदिनस्य अवकाशार्थं मञ्जूषायां प्रदत्तशब्दैः सहायतया प्रार्थना-पत्र लिखत।
(आप राजकीय आदर्श उच्च माध्यमिक विद्यालय कंचनपुर की दसवीं कक्षा के छात्र सोमनाथ हैं। अपने विद्यालय के प्रधानाचार्य को आवश्यक कार्यवश पाँच दिनों के अवकाश के लिए मंजूषा में दिए गए शब्दों की सहायता से प्रार्थना-पत्र लिखिए।)
मञ्जूषा – श्रीमन्तः प्रार्थना-पत्रम्, भवताम्, यत् वर्तते, मम, सोमनाथः आगन्तुं सेवायाम्, दशमी।
उत्तर:
(अ) पल्लवपुरम्
मयूराष्ट्रतः।
दिनाङ्कः ________________
प्रियमित्र अङ्कुरः
सस्नेह नमस्ते,
त्वयां लिखितं पत्रम् इदानीमेव मया प्राप्तम्। एतत् विज्ञाय अहम् अतीव प्रसन्नः अस्मि यत् त्वया वार्षिक क्रीडा समारोहे शूटिङ्ग प्रतिस्पर्द्धायां प्रथम स्थानं प्राप्तं। मम् हार्दिक वर्धापनं स्वीकरोतु परं सार्धमेव मम एकं निवेदनम् अप्यस्ति यत् – स्वाभिरुचेः पूरणार्थवराकेभ्यः पशुपक्षिभ्यः जीवन अधिकारः तुनैव हर्तव्यं क्षणं विचारय मित्र। यदेतैः पशुपक्षिभिः कः अपराधः कृतः? एते सर्वदैव प्रकृतेः शोभां वर्धयन्ति । मयूरस्य नृत्यम्, पिकस्य गायनं, शुकस्य सम्भाषणम्, कपोतानाम् उड्डयनं मृगाणां मनोहारिणी गतिश्च कस्य मनः न आनन्दयति? यदि सर्वे एव स्वाभिरुचि पूरयितुम् एतेषां वधं करिष्यन्ति। तर्हि एते जन्तुशालायामपि दुर्लभः भविष्यन्ति अतः कृपया मम निवेदनम् अन्यथान् ग्राह्य अपितु अस्मिन् विषये चिन्तयितव्यम्। गृहे सर्वेभ्यः यथायोग्यं अभिवादनम्। तव अभिन्न मित्रम्।
धन्यवाद।
रोहितः
अथवा
(आ) परीक्षा भवनात्।
दिनाङ्कः ________________
सेवायाम्,
श्रीमन्तः प्रधानाचार्य महोदयाः,
राजकीय आदर्श उच्च माध्यमिक विद्यालयः,
कञ्चनपुरम्।
विषयः पञ्चदिनस्य अवकाशार्थं प्रार्थना-पत्रम्।
महोदयाः,
प्रस्तुत विषयान्तर्गतं निवेदनम् अस्ति यत् मम गृहे अत्यावश्यकं कार्यं वर्तते। अतः अहं विद्यालयम् आगन्तुं समर्थः नास्मि।
प्रार्थना अस्ति यत्- 16-10-2024 त: 20-10-2024
दिनाङ्कपर्यन्तं पञ्चदिनस्य अवकाशं स्वीकृत्य माम् अनुग्रहीष्यन्ति।
भवताम् आज्ञाकारी शिष्य
सोमनाथ:
कक्षा-दशमी
प्रश्न 3.
(अ) प्रदत्तं चित्रं दृष्ट्वा मञ्जूषायां प्रदत्तशब्दानां सहायतया पञ्चवाक्यानि संस्कृतेन लिखत। (1 × 5 = 5 अङ्काः)
(दिए गए चित्र को देखकर मञ्जूषा में दिए गए शब्दों की सहायता से पाँच वाक्य संस्कृत में लिखिए।)
मञ्जूषा – उपवनम् टोपिका, उद्यानस्य, क्रीडनकैः छत्रम्, ज्येष्ठा भगिनी, करणुकम् उपनेत्रं धारयति रक्तकञ्चुकम् पिता, च, अहं, क्रीडनकानि, स्म, माता, अगच्छन्, तत्र, मनोरञ्जनस्य, साधनानि अनेकानि आसन्, बालकाः, क्रीणन्ति, बालिकाः धावन्ति, वातावरणं, शुद्धं, भवति, क्रीडन्ति।
अथवा
(आ) अधोलिखितं विषयम् अधिकृत्य मञ्जूषाप्रदत्तशब्दानां साहाय्येन न्यूनातिन्यूनं पञ्चभिः संस्कृतेवाक्यैः एकम् अनुच्छेदं लिखत।
(निम्नलिखित विषय पर आधारित मंजूषा में दिए गए शब्दों की सहायता से कम-से-कम पाँच संस्कृत वाक्यों में एक अनुच्छेद लिखिए।)
‘भारतदेशं’ (भारत देश)
मञ्जूषा – प्रतिवसन्ति प्राचीनदेशः कर्त्तव्यम्, एकसूत्रबद्धाः, विविधानि दर्शयन्ति आचाराः विचाराः सर्वे, सुदृढ़ प्रतिरूपेण, अत्र, बहुविधा, अनेकाः एकः भाषाः, मतयुक्ताः, निवसन्ति धर्माः जनाः, सांस्कृतिक एकता प्रतिरूपेण प्रतिवसन्ति भारतीयः वयं प्रथमम् भावना, अस्माभिः देशं गर्व, भारतः अस्ति स्म, भारतं।
उत्तर:
(अ) (i) अहं, ज्येष्ठा भगिनी, पिता-माता च उपवनम् अगच्छन्।
(ii) तत्र मनोरञ्जनस्य अनेकानि साधनानि आसन्।
(iii) बालकाः क्रीडनकैः क्रीडन्ति स्म।
(iv) बालिकाः धावन्ति क्रीडन्ति च स्म।
(v) उद्यानस्य वातावरणं शुद्धं भवति।
अथवा
(आ) (i) भारत: एक: प्राचीनदेशः अस्ति।
(ii) अत्र बहुविधाः आचाराः विचाराः, अनेकाः भाषाः, विविधानि मतयुंक्ताः जनाः निवसन्ति।
(iii) अत्र अनेकाः धर्माः जनाः एकसूत्रबद्धा: सांस्कृतिक एकता प्रतिरूपेण प्रतिवसन्ति स्म।
(iv) अत्र सर्वे भारतीय ‘वयं भारतीय प्रथमम्’ इति सुदृढ भावना दर्शयन्ति।
(v) अस्माभिः ‘भारतं देशं गर्व कर्त्तव्यम्।
प्रश्न 4.
अधोलिखितानि वाक्यानि संस्कृतभाषया अनूद्य लिखत। (1 × 5 = 5 अङ्काः)
(निम्नलिखित वाक्यों का संस्कृत भाषा में अनुवाद करके लिखिए।)
(i) राम सिंह से डरता है।
Ram fears from the lion.
(ii) वह बाजार से फल लाता है।
He brings fruit from market.
(iii) सुरेश वृक्ष के नीचे सोता है।
Suresh sleeps under the tree.
(iv) गीता पाठ पढ़ो।
Geeta study the lesson.
(v) मैं गाँव जाऊँगा।
I will go to the village.
उत्तर:
(i) राम सिंहात् बिभेति।
(ii) सः आपणात् फलानि आनयति।
(iii) सुरेश: वृक्षस्य अधः शेते।
(iv) गीता पाठ पठ।
(v) अहं ग्रामं गमिष्यामि।
खंड: ‘ग’ (अनुप्रयुक्त-व्याकरणम्)
(25 अङ्काः)
खंड ‘ग’ अनुप्रयुक्त-व्याकरणम् में संधि / संधि-विच्छेद, समास / समास विग्रह, प्रत्यय, वाच्य, काल-बोधक शब्द, अव्यय, शुद्ध / अशुद्ध वाक्य आदि से संबंधित बहुविकल्पीय प्रश्न दिए गए हैं, जिनके निर्धारित अंक प्रश्न के सामने अंकित हैं।
प्रश्न 5.
अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदेषु सन्धि / सन्धि-विच्छेदं वा कुरु। (1×4= 4 अङ्काः)
(निम्नलिखित वाक्यों में रेखांकित शब्दों की संधि अथवा संधि-विच्छेद कीजिए।)
(अ) (i) जगत् + नाथः चतुर्भुजो अस्ति।
(ii) धनञ्च सर्व लभे।
(iii) तत् + श्रुत्वा सः धावति।
(iv) कश्चित् जनः शनैः चलति।
अथवा
(आ) (i) छात्र निर्बलः अस्ति।
(ii) सर्वथा सम्यगुक्तंम् सिंहमहोदयेन।
(iii) अपूर्वोऽयं मानवानां सरस्वति + अवतारः।
(iv) त्वया महत्कौतुकम् आवेदितं यत् + मानुषात् + अपि विभेषि।
उत्तर:
(अ) (i) जगन्नाथः
(ii) धनं + च
(iii) तच्छ्रुत्वा
(iv) क + चित्
अथवा
(आ) (i) निः+बल
(ii) सम्यक् + उक्तम्
(iii) सरस्वत्यावतारः
(iv) यन्मानुषादपि
प्रश्न 6.
अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदानां समासं, समास विग्रहं वा प्रदत्तविकल्पेभ्यः चित्वा लिखत। (1 × 4 = 4 अङ्काः)
(निम्नलिखित वाक्यों में रेखांकित पदों का समास अथवा समास-विग्रह दिए गए विकल्पों में से चुनकर लिखिए।)
(i) द्रोणपुत्रः अश्वत्थामा आसीत्।
(क) द्रोणस्य पुत्रः
(ख) द्रोणाय पुत्रः
(ग) द्रोणात् पुत्रः
(घ) द्रोणि पुत्रः
उत्तर:
(क) द्रोणस्य पुत्रः
(ii) का सुखदा? साधुजन मैत्री।
(क) सुखस्य दात्री
(ख) सुखं ददाति सा
(ग) सुखः ददाति
(घ) सुखं ददाति
उत्तर:
(क) सुखस्य दात्री
(iii) सः कृष्णभक्तः अस्ति।
(क) कृष्णस्य भक्तः
(ख) कृष्णम् भक्तः
(ग) कृष्णाय भक्तः
(घ) कृष्णात् भक्तः
उत्तर:
(क) कृष्णस्य भक्तः
(iv) शरणागतस्य रक्षां कुरु।
(क) शरणम् आगतस्य
(ख) शरणा + आगतस्य
(ग) शरणाम आगता
(घ) शरण आगतस्य
उत्तर:
(क) शरणम् आगतस्य
प्रश्न 7.
अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदानां प्रकृति-प्रत्ययौ संयोज्य विभज्य वा उचितम् उत्तरं विकल्पेभ्यः चित्वा लिखत। (1 × 4 = 4 अङ्काः)
(निम्नलिखित वाक्यों में रेखांकित पदों के प्रकृति-प्रत्ययों को जोड़कर अथवा अलग करके उचित उत्तर विकल्पों में से चुनकर लिखिए।)
(i) श्रद्धा + मतुप् ज्ञानं लभते।
(क) श्रद्धावान्
(ख) शृद्धवानम्
(ग) श्रद्धायामं
(घ) श्रद्धवान्
उत्तर:
(क) श्रद्धावान्
(ii) मनुष्य जीवने परिश्रमस्य महत्त्वं भवति।
(क) महतवं + त्वं
(ख) महत् + त्व
(ग) महता + त्व
(घ) महानता + त्व
उत्तर:
(ख) महत् + त्व
(iii) सीता मधुरा कवि + तल् गायति।
(क) कवि
(ख) कवितम्
(ग) कविता
(घ) कवित्वम्
उत्तर:
(ग) कविता
(iv) बालिकया माता चतुर + टाप् अस्ति।
(क) चतुरतमा
(ख) चतुरतरा
(ग) चतुरता
(घ) चतुरा
उत्तर:
(घ) चतुरा
प्रश्न 8.
वाच्यानुसारम् उचितपदैः रिक्तस्थानानि पूरयित्वा अधोलिखितं संवादं पुनः लिखत। (1 × 3 = 3 अङ्काः)
(वाच्य के अनुसार उचित पद से रिक्त स्थानों की पूर्ति करके निम्नलिखित संवाद को पुनः लिखिए।)
(i) रमा सीते! त्वया कुत्र ________________ ? (गम्)
(क) गम्यते
(ख) गम्येते
(ग) गम्यन्ते
(घ) गमिष्यामि
उत्तर:
(क) गम्यते
(ii) सीता रमे! मया ________________ गम्यते। (विद्यालय)
(क) विद्यालयात्
(ख) विद्यालयं
(ग) विद्यालयः
(घ) विद्यालयाव
उत्तर:
(ख) विद्यालयं
(iii) रमा किं त्वं तत्र संस्कृतं ________________ ? (पठ्)
(क) पठन्ति
(ख) पठति
(ग) पठसि
(घ) पठतः
उत्तर:
(ग) पठसि
प्रश्न 9.
कालबोधकशब्दैः अधोलिखितं दिनचर्यां पूरयत। (1 × 4 = 4 अङ्काः)
(कालबोधक शब्दों से निम्नलिखित दिनचर्या को पूरा कीजिए।)
(i) मैट्रोरेलयानं (9:00) ________________ प्रातः शहादरा मैट्रोरेलस्थाने तिष्ठति।
(ii) एतत् (9:15) ________________ कश्मीरीगेट आगच्छति।
(iii) एतत् (9:30) ________________ तीसहजार्याम् आगच्छति।
(iv) एतत् (11:45) ________________ रिठालारेलयानस्थाने आगमिष्यति।
उत्तर:
(i) नववादने
(ii) सपादनववादने
(iii) सार्द्धनववादने
(iv) पादोनद्वादशवादने
प्रश्न 10.
मञ्जूषायां प्रदत्तैः उचितैः अव्ययपदैः अधोलिखितवाक्येषु रिक्तस्थानानि पूरयत। (1 × 3 = 3 अङ्काः)
(मंजूषा में दिए गए उचित अव्यय पदों से निम्नलिखित वाक्यों के रिक्त स्थानों की पूर्ति कीजिए।)
मञ्जूषा – वृथा, अधुना, पुरा।
(i) जनानां समृद्धिः ________________ संवर्धिता वर्तते।
(ii) यात्रायां ________________ कोलाहलं न कर्त्तव्यम्।
(iii) ________________ भारतम् अतीव समृद्धम् आसीत्।
उत्तर:
(i) अधुना
(ii) वृथा
(iii) पुरा
प्रश्न 11.
अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कित अशुद्धपदाय उचितपदं चित्वा वाक्यानि पुनः लिखत। (1 × 3 = 3 अङ्काः)
(निम्नलिखित वाक्यों में रेखांकित अशुद्ध पद के लिए उचित पद चुनकर वाक्यों को पुनः लिखिए।)
(i) तत्र तिस्रः फलानि सन्ति।
(क) त्रयः
(ख) त्रीन्
(ग) त्रीणि
(घ) त्रिभिः
उत्तर:
(ग) त्रीणि
(ii) तौ बालिके क्रीडतः।
(क) सा
(ख) ताः
(ग) ते
(घ) तौ
उत्तर:
(ग) ते
(iii) त्वया सह के गच्छति।
(क) किम्
(ख) कम्
(ग) कः
(घ) केन
उत्तर:
(ग) कः
खंड: ‘घ’ (पठितावबोधनम्)
(30 अङ्काः)
खंड ‘घ’ पठितावबोधनम् में पाठ्यपुस्तक से गद्यांश, पद्यांश व नाट्यांश पर आधारित एकपदेन, पूर्णवाक्येन निर्देशानुसारम् प्रश्न, प्रश्ननिर्माण, श्लोकों का अन्वय व भावार्थ घटनाक्रम व प्रसंगानुकूल संबंधित प्रश्न दिए गए हैं, जिनके निर्धारित अंक प्रश्न के सामने अंकित हैं।
प्रश्न 12.
अधोलिखितं गद्यांशं पठित्वा प्रदत्तप्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत। (5 अङ्कः)
(निम्नलिखित गद्यांश को पढ़कर दिए गए प्रश्नों के उत्तर संस्कृत में लिखिए।)
“बहून्यपत्यानि मे सन्तीति सत्यम्। तथाप्यहमेतस्मि पुत्रे विशिष्य आत्मवेदनामनुभवामि। यतो हि अयमन्येभ्यो दुर्बलः। सर्वेष्वपत्येषु जननी तुल्यवत्सला एव। तथापि दुर्बले सुते मातुः अभ्यधिका कृपा सहजैव” इति। सुरभि वचनं श्रुत्वा भृशं विस्मितस्याखण्डलस्यापि हृदयभद्रवत्। स च तामेवमसान्त्यत् गच्छ वत्से! सर्वं भद्रं जायेत। अचिरादेव चण्डवातेन मेघरवैश्च सह प्रवर्षः समाजायत। पश्यतः एव सर्वत्र जलोपप्लव: सञ्जातः। कृषकः हर्षातिरेकेण कर्षणविमुखः सन् वृषभौ नीत्वा गृहमगात्।
I. एकपदेन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्) (\(\frac {1}{2}\) × 2 = 1 अङ्कः)
(एक पद में उत्तर दीजिए।) (केवल दो प्रश्न)
(i) कस्मिन् सुते मातुः अभ्यधिका कृपा भवति?
उत्तर:
दुर्बले
(ii) पश्यतः एव सर्वत्र किम् सञ्जातः?
उत्तर:
जलोपप्लव:
(iii) चण्डवातेन मेघरवैश्च सह कः समजायत?
उत्तर:
प्रवर्ष
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत। (केवलं प्रश्नद्वयम्) (1 × 2 = 2 अङ्काः)
(पूर्ण वाक्य में उत्तर दीजिए।) (केवल दो प्रश्न)
(i) सुरभि वचनं श्रुत्वा इन्द्रः (सः) किम् अवदत्?
उत्तर:
सुरभि वचनं श्रुत्वा इन्द्रः (स:) अवदत् यत्-गच्छ वत्से! सर्वं भद्रं जायेत।
(ii) वृषभौ नीत्वा कः गृहमगात्?
उत्तर:
वृषभौ नीत्वा कृषकः गृहमगात्।
(iii) सा पुत्रस्य प्रति कीदृशं प्रेमं करोति?
उत्तर:
सा पुत्रस्य प्रति विशिष्य आत्मवेदनामनुभवति।
III. निर्देशानुसारम् उत्तरत। (निर्देशानुसार उत्तर दीजिए।) (1 × 2 = 2 अङ्काः)
(अ) (i) ‘कल्याणं’ पदस्य पर्यायपदं गद्यांशे किम् अस्ति?
(ii) ‘दुर्बले सुते’ अत्र विशेष्यपदं गद्यांशे किम् अस्ति?
अथवा
(आ) (i) स च तामेवमसान्त्यत्’ अत्र क्रियापदं किमस्ति?
(ii) ‘सर्वेस्वपत्येषु’ पदस्य सन्धि-विच्छेदं कुरुत।
उत्तर:
(अ) (i) भद्रं
(ii) सुते
अथवा
(आ) (i) सान्त्यत्
(ii) सर्वेषु + अपत्येषु
प्रश्न 13.
अधोलिखितं पद्यांशं पठित्वा प्रदत्तप्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत। (5 अङ्काः)
(निम्नलिखित पद्यांश को पढ़कर दिए गए प्रश्नों के उत्तर संस्कृत में लिखिए।)
सेवितव्यो महावृक्षः फलच्छाया समन्वितः।
यदि देवात् फलं नास्ति छाया केन निवार्यते।।
I. एकपदेन उत्तरत। (केवलं प्रश्नद्वयम्) (\(\frac {1}{2}\) × 2 = 1 अङ्कः)
(एक पद में उत्तर दीजिए।) (केवल दो प्रश्न)
(i) देवात् किम् नास्ति?
उत्तर:
फलम्
(ii) कः सेवितव्यः?
उत्तर:
महावृक्ष
(iii) कस्मात् फलं नास्ति?
उत्तर:
देवात्
II. पूर्ण वाक्येन उत्तरत (केवलं प्रश्नद्वयम्) (1 × 2 = 2 अङ्काः)
(पूर्ण वाक्य में उत्तर दीजिए।) (केवल दो प्रश्न)
(i) कीदृश: वृक्षः सेवितव्यः?
उत्तर:
महावृक्ष फलच्छाया समन्वितः सेवितव्यः।
(ii) वृक्षस्य का न निवार्यते?
उत्तर:
वृक्षस्य छाया न निवार्यते।
(iii) महावृक्षस्य किम् कर्त्तव्यम्?
उत्तर:
महावृक्षस्य सेवितव्यम्।
III. निर्देशानुसारम् उत्तरत। (1 × 2 = 2 अङ्काः)
(निर्देशानुसार उत्तर दीजिए।)
(अ) (i) ‘महान् वृक्षः’ अत्र विशेषणपदं किम् अस्ति।
(ii) ‘भाग्यवशात्’ पदस्य पर्यायपदं श्लोके किम् अस्ति?
अथवा
(आ) (i) ‘अस्ति’ पदस्य विलोम पदं पद्यांशे किम्?
(ii) ‘देवात्’ पदे का विभक्ति?
उत्तर:
(अ) (i) महान्
(ii) देवात्
अथवा
(आ) (i) नास्ति
(ii) पञ्चमी
प्रश्न 14.
अधोलिखितं नाट्यांशं पठित्वा प्रदत्तप्रश्नानाम् उत्तराणि संस्कृतेन लिखत। (5 अङ्काः)
(निम्नलिखित नाट्यांश को पढ़कर दिए गए प्रश्नों के उत्तर संस्कृत में लिखिए।)
रामः एष भवतोः सौन्दर्यावलोकजनितेन कौतूहलेन पृच्छामि क्षत्रियकुल-पितामहयोः सूर्यचन्द्रयोः को वा भवतोवंशस्य कर्त्ता?
लव: भगवन् सहस्त्रदीधितिः।
रामः कथमस्मत्समानाभिजनौ संवृतौ?
विदूषकः किं द्वयोरप्येकमेव प्रतिवचनम्?
लव: भ्रातरावावां सोदयौं।
रामः समरूपः शरीरसन्निवेशः। वयसस्तु न किञ्चिदन्तरम्।
लवः आवां यमलौ।
I. एकपदेन उत्तरत। (केवलं प्रश्नद्वयम्) (\(\frac {1}{2}\) × 2 = 1 अङ्कः)
(एक पद में उत्तर दीजिए।) (केवल दो प्रश्न)
(i) आवां यमलौ कः कथयति?
उत्तर:
लवः
(ii) भगवन् कः अस्ति?
उत्तर:
सहस्त्रदीधिति:
(iii) कुशलवयोः वंशस्य कर्त्ता कः?
उत्तर:
सहस्रदीधिति:
II. पूर्णवाक्येन उत्तरत। (केवलं प्रश्नद्वयम्) (1 × 2 = 2 अङ्काः)
(पूर्ण वाक्य में उत्तर दीजिए।) (केवल दो प्रश्न)
(i) रामः किमर्थं तयोः कुल विषये पृच्छति?
उत्तर:
रामः सौन्दर्यावलोकजनितेन कौतूहलेन तयोः कुल विषये पृच्छति।
(ii) कुशलवा कीदृशौ भ्रातरौ आस्ताम्?
उत्तर:
कुशलवी यमलौ भ्रातरौ आस्ताम्।
(iii) रामः लवकुश किम् पृच्छति?
उत्तर:
रामः लवकुशी पृच्छति यत्-क्षत्रियकुल-पितामहयोः सूर्यचन्द्रयोः को वा भवतोवंशस्य।
III. निर्देशानुसारम् उत्तरत। (निर्देशानुसार उत्तर दीजिए।) (1 × 2 = 2 अङ्काः)
(अ) (i) अत्र ‘युगलौ’ पदस्य पर्यायपदं नाट्यांशे किम् अस्ति?
(ii) ‘कौतूहलेन पृच्छामि’ अत्र क्रियापदं किम् अस्ति?
अथवा
(आ) (i) ‘सोदयों’ इति विशेष्यपदं किम्?
(ii) ‘भ्रातरावावा’ पदस्य सन्धि-विच्छेदं कुरुत?
उत्तर:
(अ) (i) यमलौ
(ii) पृच्छामि
अथवा
(आ) (i) भ्रातरौ
(ii) भ्रातरौ + आवां
प्रश्न 15.
रेखाङ्कितपदानि आधृत्य प्रश्ननिर्माणं कुरुत। (1 × 4 = 4 अङ्गाः)
(रेखांकित पदों के आधार पर प्रश्न निर्माण कीजिए।)
(i) अतः निजकृत्यस्य फलं भुङ्क्ष्व।
(ii) त्वं वर्षत्रयस्य कारादण्डं लप्स्यसे।
(iii) तस्य मृतशरीरं राजमार्ग निकषा वर्तते।
(iv) आरक्षी तं न्यायालयं नीतवान्।
उत्तर:
(i) अतः कस्य फलं भुङ्क्ष्व?
(ii) त्वं वर्षत्रयस्य किं लप्स्यसे?
(iii) कस्य मृतशरीरं राजमार्गं निकषा वर्तते?
(iv) आरक्षी तं कुत्र नीतवान्?
(v) निर्धनः जनः कं द्रष्टुं प्रस्थितः?
प्रश्न 16.
(अ) मञ्जूषातः समुचितपदानि चित्वा अधोलिखित श्लोकस्य अन्वयं पूरयित्वा पुनः लिखत। (1 × 4 = 4 अङ्काः)
(मंजूषा से उचित पदों को चुनकर निम्नलिखित श्लोकों के अन्वय को पूरा करके पुनः लिखिए।)
त्यक्त्वा धर्मप्रदां वाचं परुषां योऽभ्युदीरयेत्।
परित्यज्य फलं पक्कं भुङ्क्तेऽपक्वं विमूढधीः॥
अन्वयः य: (i) ________________ वाचं त्यक्त्वा परुषामं वाचम् (ii) ________________ (स) विमूढधीः पक्वम् (फलम्) (iii) ________________ अपक्वम् फलम् (iv) ________________।
मञ्जूषा – अभ्युदीरयेत्, भुङ्क्ते, धर्मप्रदाम्, परित्यज्य।
अथवा
(आ) मञ्जूषायाः साहाय्येन श्लोकस्य भावार्थे रिक्तस्थानानि पूरयित्वा पुनः लिखत।
(मंजूषा की सहायता से श्लोक के भावार्थ से रिक्त स्थानों को पूरा करके पुन: लिखिए।)
कञ्चित् कालं नय मामस्मान्नगराद् बहुदूरम्
प्रपश्यामि ग्रामान्ते निर्झर-नदी-पय: पूरम्
एकान्ते कान्तारे क्षणमपि में स्यात् सञ्चरणम्।
शुचि …….।
भावार्थ: कञ्चित् (i) ________________ माम् अस्मात् नगरात् बहुदूरम् (ii) ________________। ग्रामान्ते पय: पूरं (iii) ________________ प्रदीम् प्रपश्यामि । एकान्ते कान्तारे क्षणमपि में सञ्चरणम् (iv) ________________ पर्यावरणं शुचि ….।
मञ्जूषा – स्यात् कालं निर्झर, नय।
उत्तर:
(अ) (i) धर्मप्रदाम्
(ii) अभ्युदीरयेत्
(iii) परित्यज्य
(iv) भुङ्क्ते
अथवा
(आ) (i) कालं
(ii) नय
(iii) निर्झर
(iv) स्यात्
प्रश्न 17.
अधोलिखितं कथांशं समुचित क्रमेण लिखत। (\(\frac {1}{2}\) × 8 = 4 अङ्काः)
(निम्नलिखित कथांश को उचित क्रम में लिखिए।)
(i) सुरभेरिमामवस्थां दृष्ट्वा सुराधिपः तामपृच्छत्।
(ii) अयि शुभे! किमेवं रोदिषि? उच्यताम्।
(iii) भूमौ पतिते स्वपुत्रं दृष्ट्वा सर्वधेनूनां मातुः सुरभे अश्रूणि आविसारन्।
(iv) क्रुद्धः कृषीवलः तमुत्थापयितुं बहुवारं यत्नमकरोत्।
(v) स: वृषभ: हलमूढ्वा गन्तुमशक्तः क्षेत्रे पपात।
(vi) कृषकः तं दुर्बलं वृषभं तोदनेन नुद्यमानः अवर्तत।
(vii) तयो: बलिवर्दयोः एकः शरीरेण दुर्बल: जवेन गन्तुमशक्तश्चासीत्।
(viii) कश्चित् कृषकः बलीवर्दाभ्यां क्षेत्रकर्षणं कुर्वन्नासीत्।
उत्तर:
(viii) कश्चित् कृषकः बलीवर्दाभ्यां क्षेत्रकर्षणं कुर्वन्नासीत्।
(vii) तयोः बलिवर्दयोः एकः शरीरेण दुर्बल: जवेन गन्तुमशक्तश्चासीत्।
(vi) कृषकः तं दुर्बलं वृषभं तोदनेन नुद्यमानः अवर्तत।
(v) स: वृषभ: हलमूवा गन्तुमशक्तः क्षेत्रे पपात।
(iv) क्रुद्धः कृषीवलः तमुत्थापयितुं बहुवारं यत्नमकरोत्।
(iii) भूमौ पतिते स्वपुत्रं दृष्ट्वा सर्वधेनूनां मातुः सुरभेः अश्रूणि आविसारन्।
(i) सुरभेरिमामवस्थां दृष्ट्वा सुराधिपः तामपृच्छत्।
(ii) अयि शुभे! किमेवं रोदिषि? उच्यताम्
प्रश्न 18.
अधोलिखितवाक्येषु रेखाङ्कितपदानां प्रसङ्गानुकूलम् उचितार्थं चित्वा लिखत। (1 × 3 = 3 अङ्काः)
(निम्नलिखित वाक्यों में रेखांकित शब्दों के प्रसंगानुकूल उचित अर्थ चुनकर लिखिए।)
(i) सरसः शोभा राजहंसेन भवति।
(क) निर्झर:
(ख) तडागः
(ग) नदी
(घ) समुद्रः
उत्तर:
(ख) तडागः
(ii) अम्भोदा: गगने सन्ति।
(क) वने
(ख) पर्वते
(ग) नभे
(घ) नगरे
उत्तर:
(ग) नभे
(iii) बुद्धिमती गहन कानने व्याघ्रम् ददर्श?
(ख) जले
(क) पर्वते
(ग) नगरे
(घ) वने
उत्तर:
(घ) वने
The post CBSE Sample Papers for Class 10 Sanskrit Set 6 with Solutions appeared first on Learn CBSE.
